Melike OKUTAN      Rengin ÜNVER

Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, İstanbul

                                                                                      melikeokutan@gmail.com; runver@yildiz.edu.tr

Bir ortamdaki aydınlatmanın başarılı olarak nitelendirilebilmesi, aydınlatma sürecinde birbirlerinin tamamlayıcısı olan tasarım, uygulama ve kullanım evrelerindeki gereksinimlerin eksiksiz olarak yerine getirilmesine bağlıdır. Bunun sağlanabilmesi ise aydınlatma sektöründe hizmet veren kurum, kuruluş ve kişilerin yanı sıra kullanıcıların söz konusu aşamalardaki gereksinimlere ne ölçüde dikkat ettiklerine bağlıdır. Birçok ülkede aydınlatma ve evreleri konusunda, ulusal yasal standartlar, yayınlar, yaptırımlar ve kontroller bulunmasına karşın, ülkemizde ilgili literatürde konuya ilişkin bazı yönetmelikler dışındaki çalışmalar oldukça sınırlıdır.

Bu makalede iç mekan aydınlatma sürecindeki tasarım, uygulama ve kullanım evrelerinin ilkesel adımları ve birbirleriyle olan ilişkileri vurgulanmıştır. 

AYDINLATMA SÜRECİ

Açık ya da kapalı bir mekanın, bir ortamın ya da bir nesnenin aydınlatılması konusu, mimari tasarımla başlayan, uygulama ile gerçekleşen ve kullanım sırasında da devam eden, kısaca tasarım, uygulama ve kullanım evreleri olarak üç grupta toplanabilen uzun bir süreçtir. Aydınlatmanın, konunun gereksinimlerini karşılayabilmesi, özgün, işlevsel, çevreye saygılı ve sürdürülebilir olabilmesi için, aydınlatma evrelerinin özelliklerinin ve evreler arasındaki ilişkilerin iyi bilinmesi, süreçlerin ilerleyişinin takip edilmesi ve tüm disiplinlerin (aydınlatma tasarımcısı, mimari ekip, uygulamacı, kullanıcı, işveren, vb.) üzerine düşen sorumlulukların belirlenmesi gerekir.

Bir iç mekanın aydınlatma sürecinin tasarım, uygulama, kullanım evrelerinin ilkesel adımları ile özellikleri aşağıdaki bölümlerde kısaca ele alınmış ve genel akış şeması Şekil 1’de verilmiştir.

rengin

Şekil 1. Aydınlatma Süreci Şeması

*Büyük görüntü için şemaya tıklayınız

 AYDINLATMANIN TASARIM EVRESİ 

Aydınlatma düzeni kurulacak mevcut ya da yeni bir konunun tasarım evresinin adımları,

  • Konuya ilişkin verilerin toplanması (mekan ve kullanıcı özellikleri, sınırlamalar, vb.),
  • İlgili standartlar bağlamında sağlanması gereken değerlerin, özelliklerin belirlenmesi (aydınlık düzeyi, aydınlığın rengi, aydınlığın dağılımı, ışıklılık, vb.),
  • Konuya ilişkin veriler ve ilgili standartlar doğrultusunda, düzen ilkelerinin (mekan, işlev, kullanıcı özellikleri, düzenin kullanım saatleri, aydınlık düzeyi, aydınlığın niteliği vb.) oluşturulması,
  • Düzen ilkeleri dikkate alınarak, aydınlatma düzeni (doğal, yapay, bütünleşik) olasılıklarının belirlenmesi,
  • Olasılıklar doğrultusunda tasarım seçeneklerinin (alternatiflerinin) oluşturulması,
  • Tasarım seçeneklerinin, aydınlatma konusunun temel verileri, standartlar, ilk yatırım, kullanım gideri vb. açılardan karşılaştırılarak değerlendirilmesi/sıralanması ve uygulanacak seçeneğin belirlenmesi

olarak sıralanabilir.

Yukarıda yer alan adımlar bağlamında karar verilen aydınlatma düzeni tasarımının uygulama projesi hazırlanarak uygulama aşamasına geçilir. Tasarım evresinin ilkesel adımlarına ilişkin akış şeması Şekil 2’ de sunulmuştur.

r

Şekil 2. Aydınlatma Tasarım Evresi Şeması

*Büyük görüntü için şemaya tıklayınız

AYDINLATMANIN UYGULAMA EVRESİ 

Aydınlatmanın uygulama evresinin adımları,

  • Tasarım evresi sonuçlarına göre belirlenen seçeneğe ilişkin ayrıntılı bilgileri içeren uygulama projesinin hazırlanması,
  • Tasarımın uygulama projesindeki belirlemeler doğrultusunda gerçekleştirilmesi 

olarak iki temel grupta toplanabilir.

Uygulama projesi hazırlanırken, doğal ve yapay ışık kaynaklarının konumları, cinsleri, iç yüzey malzemeleri vb. konular kesinleştirilerek, son hesaplamalar yapılır. Yapay aydınlatma için gerekli enerji gücü, bağlantı noktaları, aydınlatma kontrol sistemi özellikleri belirlenir, seçilen malzemeler ile ilgili kişi/kişiler/kurum/kurumlar ile bağlantıya geçilir ve projedeki aydınlatma düzeni elemanlarının tümü kesinleştirilir.

Aydınlatma uygulama projesinin gerçekleştirilmesinden önce, malzeme ve mimari proje kontrollerin yanı sıra ilgili kişi/kişiler/kurum/kurumlar ile sözleşme yapılmalıdır. Bu aşamada, uygulama yapılacak alan ile uygulama projesi arasında herhangi bir uyumsuzluk olup olmadığı tekrar kontrol edilmelidir. Örneğin, taşıyıcı sistem ile aydınlatma aygıtlarının konumları, asma tavan yüksekliği vb. herhangi bir olumsuzluk olması durumunda, uygulama projesinde gerekli düzeltmeler ve düzenlemeler yapıldıktan sonra, projenin gerçekleştirilmesi işlemlerine geçilir. Söz konusu düzenlemelerin yeterli olmaması koşulunda, tasarım evresindeki seçeneklerin yeniden gözden geçirilmesi ve uygun olabilecek bir başka seçenek üzerinden çalışmaya devam edilmesi gerekir.

Bazı durumlarda, çıkabilecek sorunları ve eksiklikleri önceden görebilmek adına, örnek uygulama (mock-up) yapılabilir. Mock-up uygulaması işlemleri, aydınlatma uygulama projesi üzerindeki her farklı detay (duvar, tavan, zemin, vb.) ya da kritik olduğu düşünülen detayların belirlenmesi ve belirlenen bu noktalarda örnek uygulamaların yapılması olarak özetlenebilir. Örnek uygulama kontrolleri sırasında gerekli notlar tutulup, varsa proje üzerinde gerekli değişiklikler yapılarak tasarımın gerçekleştirme aşamasına geçilir.

Son kontroller ve düzeltmelerin ardından, tasarımın kesin kullanım ve bakım kılavuzları hazırlanır. Kullanım kılavuzu, aydınlatma düzeninde kullanılan lamba, aygıt, kontrol sistemi vb. elemanların teknik özelliklerini, montaj/kurulum detaylarını, kullanım sırasında dikkat edilmesi gereken özel durumları belirten bilgileri içermelidir. Bakım kılavuzunda ise aydınlatma düzeninde kullanılan lamba, aygıt, kontrol sistemi vb. elemanların ne sıklıkla ve nasıl temizlenmeleri ya da değiştirilmeleri gerektiğini anlatan kullanıcının kendi yapabileceği periyodik bakım, onarım ve ürün temizliğine yönelik bilgiler yer almalıdır.

Aydınlatma tasarımını hayat geçiren uygulamacı, uygulamayı tamamladıktan ve işi teslim etmeden önce gerekli ölçüm ve kontrolleri (aydınlık düzeyi ve dağılımı, ışık renk sıcaklığı, kamaşma, ışıklılık, kullanıcı beğenisi, vb.) yapmalıdır. Kontroller tamamlandıktan sonra iş teslim edilir. Uygulama evresinin ilkesel adımlarına ilişkin akış şeması Şekil 3’te gösterilmiştir.

yr

Şekil 3. Aydınlatma Uygulama Evresi Şeması

*Büyük görüntü için şemaya tıklayınız

AYDINLATMANIN KULLANIM EVRESİ 

Aydınlatma tasarımına yönelik uygulama projesi hazırlanıp, gerçekleştirildikten ve gerekli kontroller yapıldıktan sonra hazırlanan kullanım ve bakım kılavuzları kullanıcıya verilmelidir. Aydınlatma düzeninde yer alan çeşitli elemanların teknik özelliklerini, montaj ve kurulum detaylarını, kullanım sırasında dikkat edilmesi gereken özel durumları belirten bilgiler içeren kullanım kılavuzları, kullanıcıya aydınlatma düzenlerinin işletimi sırasında yardımcı olacaktır. Aydınlatma düzeninde kullanılan lamba, aygıt, kontrol vb. sistemlerinin ne sıklıkla, nasıl temizlenmeleri ya da değiştirilmeleri gerektiğini anlatan kullanıcının kendi yapabileceği periyodik bakım, onarım ve ürün temizliğine yönelik bilgilerin yer aldığı bakım kılavuzu ise sistemin hem arızalanmaması hem de uzun yıllar verimli olarak kullanılabilmesi vb. konularında kullanıcıya destek olacaktır [4].

Aydınlatma düzeninin uygulandıktan sonra tasarıma uygun bir biçimde uzun bir süre hizmet edebilmesi için gerekli olan kullanım ve bakım kılavuzlarının, kullanımı/uygulanması doğrudan doğruya kullanıcının yükümlüğündedir. Kullanıcının, kılavuzlarda belirtilen ve tarafından yapılması gereken işlemler gereği gibi yapmadığı durumlarda, önceki iki evredeki işlemler ne denli eksiksiz olsa da, süreç tamamlanmadığı için aydınlatma düzeni beklenen başarıyı sağlamayacaktır. Bu nedenle, kullanıcının belli aralıklarla yapılacak bakımın yanı sıra, aydınlatma düzenine ilişkin ölçmeleri yinelemesi yararlı olacaktır. Kullanım ve bakım evresi aşamaları, Şekil 1’ de sunulan aydınlatma süreci evrelerinin ilkesel alt adımlarının yer aldığı aydınlatma süreci şemasında gösterilmiştir. 

3. SONUÇ 

Bir iç mekanın aydınlatılması konusu, mimari tasarımla başlayan, uygulama ile gerçekleşen ve kullanım sırasında da devam eden, kısaca tasarım, uygulama ve kullanım evreleri olarak üç grupta toplanabilen uzun bir süreçtir.

Tasarım evresi, konuya ilişkin verilerin toplanması, güncel standart/yönetmeliklerdeki aydınlatma tekniğine yönelik parametre ve değerlerinin belirlenmesi, veri ve parametre değerleri aracılığı ile aydınlatma düzeni ilkelerinin ve bu bağlamda alternatif düzenlerin oluşturulması ve seçenekler arasından veriler, standartlar, ilk yatırım, kullanım gideri vb. açılardan en uygun olanın belirlenmesi olarak özetlenebilir.

Uygulama evresi, tasarım evresinde belirlenen seçeneğe ilişkin ayrıntılı bilgileri içeren uygulama projesinin hazırlanması ve tasarımın uygulama projesindeki belirlemeler doğrultusunda gerçekleştirilmesi işlemlerini kapsar. Bu süreçte, doğal ve yapay ışık kaynaklarının konumları, cinsleri, iç yüzey malzemeleri vb. konular kesinleştirilir, yapay aydınlatma için gerekli enerji gücü, bağlantı noktaları, aydınlatma kontrol sistemi vb. özellikler belirlenir, seçilen tüm malzemeler ile ilgili kişi/kişiler/kurum/kurumlar ile bağlantıya geçilerek uygulama için gerekli tüm veriler toplanır ve aydınlatma düzeni uygulama projesi oluşturulur. Aydınlatma düzeni uygulama projesinin gerçekleştirilmesi ise aydınlatma düzenin kurulmasıdır Bu evrede ayrıca düzenin kullanım ve bakım kılavuzları hazırlanmalıdır. Uygulamacının, aydınlatma düzenini kurduktan sonra ve işi teslim etmeden önce gerekli ölçüm ve kontrolleri yapması ile uygulama evresi tamamlanır.

Kullanım evresinde sorumluluk mekan kullanıcısı/işletmecisi vb. kişilere aittir. Kullanıcı uygulama evresinde hazırlanan ve kendisine verilen kullanım ve bakım kılavuzlarında belirtilen tüm işlemleri bire bir yerine getirmelidir.

Aydınlatma sürecinin gereği gibi işletilebilmesi, sürecin evrelerindeki adımların eksiksiz bir biçimde gerçekleştirilmesine bağlıdır. Sürecin evrelerinden her hangi birinde olabilecek bir eksiklik/olumsuzluk aydınlatmanın başarısızlığına yol açacaktır. Burada hem tasarımcı, hem uygulamacı hem de kullanıcılara büyük bir sorumluluk düşmektedir. Örneğin, son evre olan kullanım evresinde, kullanıcının düzen elemanlarını gereği gibi kullanmadığı ya da bakımını yapmadığı durumlarda, önceki evrelerdeki çalışmaların boşa gitmesi ve daha da önemlisi uzun yıllar hizmet etmesi beklenilen aydınlatmanın amacına ulaşmaması/verimsiz olması gibi sonuçların oluşması kaçınılmazdır.

Günümüzde, bilim ve teknolojilerdeki ilerlemeler her alanda olduğu gibi aydınlatma alanına da yansımış, üreticiler tarafından doğal ve yapay aydınlatmaya yönelik teknik, estetik ve ekonomik bakımdan çok değişik özellikteki birçok neredeyse sayısız denilebilecek kadar çok aydınlatma elemanı kullanıma sunulmuştur. Bu olgu, ister istemez aydınlatma sürecinin her evresinde daha titiz yaklaşımları daha çok inceleme ve kontrolleri ve de evreler arasında ilişkilerin bilinmesini, aydınlatma konusunda yeterli eğitimi almış kişilerin özellikle tasarım ve uygulama evrelerinde rol almasını ve kullanıcıların da gerekli aydınlatma bilincine sahip olmasını zorunlu kılmaktadır. Konu bu bakış açısı ile ele alındığında, kapsamı sınırlı olan bu makalede verilen aydınlatma süreci ve evrelerine ilişkin temel bilgiler ve akış şemaları hem iç aydınlatma hem de dış aydınlatma konusunda çalışanlara, kullanıcılara kısaca aydınlatma sektöründeki tüm aktörlere yardımcı olacaktır.

Not: Bu makale, Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Mimarlık Anabilim Dalı Yapı Fiziği Lisansüstü Programı kapsamında Prof. Dr. Rengin Ünver’in yürütücülüğünde Mimar Melike Okutan’ın hazırlamış olduğu “Aydınlatmanın Tasarım, Uygulama ve Kullanım Evreleri Üzerine Bir Araştırma” başlıklı Yüksek Lisans Tezi’nden yararlanılarak hazırlanmıştır.

 

Yorumlar

Yorum Mesajınız