Doç.Dr. Hatice AYATAÇ

İTÜ Mimarlık Fakültesi, Şehir ve Bölge Planlaması Bölümü, Taşkışla / Beyoğlu ayatac@itu.edu.tr; ayatachatice@gmail.com

Aydınlatma kent ve kentliler arasında yaşanabilir ve sevilir çevrelerin geliştirilmesinde önemli bir uyarandır  (Philips, 2014)

 photo

Dünyamız hızlı bir kentleşme süreci içerisindedir. 2050 yılında nüfusunun 2/3’den fazlası artık kentlerde yaşayacaktır. Dolayısıyla yaşanabilir düzeyde başarıya erişen bir kentin tanımı da sürekli değişen, gelişen ve çeşitlenen bir kapsama erişmektedir. Ekonomik anlamda kişi başına düşen gayri safi milli hasıla (GDP), tüketim ve yatırım üzerinde etken, temel bir belirleyici olarak tanımlanır.  Ancak sadece kişi başına düşen milli gelir, başarılı bir kent olmak ve daha iyi kentsel çevreyi tasarlamak için tek belirleyici olması mümkün değildir. Kentsel çevrede yaşam kalitesini arttırmak, çevrenin olduğu kadar onu kullanan bireylerin de ihtiyaçlarını karşılamak sağlıklı ve mutlu olabildikleri yaşanabilir çevreleri tasarlamakla mümkündür.

Yaşanabilir Bir Kentte Aydınlatma

1980 sonrası dönemde küreselleşen dünya kentlerinin birbirleriyle yarışması, kentlerin ön plana çıkabilmek için daha çekici, daha düzenli, daha güzel, daha planlı olma çabaları, yanı sıra yaşanan teknolojik ve bilimsel gelişmeler, kentsel aydınlatma konusunda da önemli gelişim ve değişimler yaşanmasına neden olmuştur.  Kentsel aydınlatma, emniyet ve güvenlik adına, araç yolu, köprü, kavşak aydınlatması olmaktan çıkmış, kentte gece ve gündüz kullanımını dengeleyen, kentsel değerleri ortaya çıkaran, kentteki özgün yapı ve kentsel mekanların önemini vurgulayan, kent kullanıcılarının konforunu, emniyetini, güvenliğini ve huzurunu sağlamayı amaç edinen, kenti işlevsel olarak en iyi şekilde kullanılabilir hale getirmenin yanı sıra, tarihi, mimari, estetik, sosyal, sanatsal değerlerini de anlamlandıran bir kent güzelleştirme sanatı haline gelmiştir (Neri, 2001). Sadece kentte yaşayanlar için değil, yerli ve yabancı kent ziyaretçileri içinde kenti çekici kılmak önemli bir amaç olmuştur. Kentsel aydınlatma, kentlerin gece de yaşaması, sosyal ilişki ve etkileşimin sağlanması adına kent planlamanın ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir (Küçük, 2013).

Geçen 25 yılda, kentsel aydınlatma basit olarak güvenlik ve görünebilirlik anlamından daha fazlası olmuştur. Kentsel aydınlatma büyüklüğü ne olursa olsun, kentsel tarih ve kimliğin geliştirilmesinde ve sergilenmesinde şehir planlamanın en önemli bileşeni haline gelmiştir.   Kentsel aydınlatma gündüz kente dair okunabilen değerlerin gece de algılanmasını sağlar. Özellikle kent ve kentliler arasında yaşanabilir çevrelerin geliştirilmesinde önemli bir uyarandır (Philips, 2012).  Aydınlatma bireylerin yaşam kalitesinin arttırılmasında çok önemli bir araçtır. İnsanların özel detayları ve konturları fark etmelerini sağlar.

Emniyet ve güvenlik dışında kent sakinlerinin yaşadıkları çevreleri tanıyıp anlamlandırabilmeleri, kent planının kolay okunabilmesi, kentin kimliğinin ön plana çıkarılması, güzelliklerinin sergilenmesi, çekici kılınması, tarihi, kültürel, sosyal, anıtsal, mimari değerlerinin ortaya çıkarılması, eğlence, dinlence, spor vb. faaliyetlerin gece de kentsel kamusal mekanlarda gerçekleşmesinin sağlanması gibi amaçları kentsel aydınlatmanın günümüzdeki önemini açıklamaktadır (Sözen, 2000).

Kentte bir mekan algısı ve belleği oluşturmak kentin imajı açısından hayati önem taşımaktadır. Özellikle gece, bu bellek ve algıyı yaratmak, aydınlatmanın gücü ile mümkün kılınmaktadır. Eğer mekansal bellek yaratmak, kentsel aydınlatmanın bir sonucu ya da ürünü olarak tanımlanırsa, mekana okunabilirlik sağlamak ve alanın anlaşılabilirliğini arttırmak da aydınlatmanın kente katmış olduğu önemli değerler olarak adlandırılabilmektedir (Corten, 2001; Küçük, 2013).

Yaşanabilir ve Sevilebilir Kentlerin Başarısı ve The AIR Modeli

Özellikle kentsel yaşanabilirliği kentsel aydınlatma düzeyinde araştıran ve geliştiren Philips (The Philips Center for Health & Well-being, 2012) Sağlık ve Mutluluk Merkezi’nin geliştirdiği çerçeve programa göre, bir şehir “yaşanabilir_ livable” ve “sevilir_lovable” olduğu zaman başarılıdır.  Önerilen bu model üç temel kavramın açılımı üzerine odaklanır;  A-Authenticity / özgünlük –I- Inclusion/ kapsayıcılık –R– Resilience / dayanıklılık. Her bir kavramın temsil ettiği daire çevresel ve sosyo-ekonomik / teknolojik bileşenleri kapsar.

hatice1

 

Özgünlük

Yerel eko-sistem yerel kimlik üzerinde etkilidir.

 

Kapsayıcılık

Eşit erişim ve çevresel kalite

 

Dayanıklılık

Bio-çeşitlilik ve yenilenebilir kaynaklar eko sistemi güçlendirir.

 

Üç elemanla açıklanan bu model ve aydınlatmayla ilişkisi bir kaç temel kazanıma dikkat çekerek açıklanıyor. Kamu binalarının ofislerin okulların ve sokakların aydınlatması şehrin enerji bütçesinin %50 sini temsil eder, bunun etkisi ise; kentteki güvenlik hissine, sosyal kapsayıcılığa ve hem iş hem de turistik olarak şehrin davet ediciliğine karşılık gelir.

Bu model şehrin mevcut durumu ile geleceği arasındaki kritik dengeyi koruduğu zaman başarıya ulaşacağını hedefler. Kentteki enerji tüketimini azaltmak, alternatif enerji kaynaklarını kullanmak, emisyon değerlerini azaltmak, güvenli ve davetkar kamusal alanları tasarlamak ve  toplumsal memnuniyet; yaşanabilir şehirler için temel bileşenlerdir. Bu durumda birinci çözüm aydınlatmayla ilişkilidir. Sağduyulu ve akıllı bir aydınlatma şehirler için “olsa iyi olur”dan daha fazla “mutlaka olmalı” şeklinde tanımlanır.

Şehirler iklim değişikliğin etkisindedir. Dünyanın enerji tüketimi ve gaz emisyonu %75 oranında hesaplanmaktadır. Kent yöneticileri sürdürülebilir küresel bir ekonomiyi kentlerinde planlamak adına altyapı projelerine öncelik vermelidir. Kentlerde bireyler için güvenli ve emniyetli kamusal alanlar, sokaklar geliştirmelidir. Düşük bir aydınlatma güvensizlik yaratır. Işığın seviyesi bir diğer belirleyicidir. İnsanların %80’i parlak beyaz ışığı, zayıf sarı ışığa göre daha güvenli bulmaktadır. İyi tasarlanmış bir aydınlatma ekonomik olarak da bir yarardır. Şehirler iyi bir aydınlatmaya yatırım yaptığında suç ve kaza oranları düşecek dolayısıyla sokak aydınlatmasına yapılan harcama maliyeti sadece bir yıl sonra kendisini neredeyse 10 kata kadar telafi edecektir.

Suni aydınlatma kentsel çevre aydınlatmasında sadece karanlığı gidermede değil, şehir kimliğinin bir parçası olarak da düşünülmelidir. Aydınlatma maliyetlerine bakıldığında tüm elektrik harcamalarının sadece %20’si konut dışı (ofis, okul, iş yeri) ve sokak aydınlatmasıdır -kısmen kentsel çevrede- aydınlatma için kullanılan tüm elektriğin % 75’ini temsil eder. Küresel olarak eski teknolojiden yeni aydınlatma sistemine geçilmesi ile enerji maliyetinde ve üretiminde tasarruf sağlanabilir.

Aydınlatmanın kentlerin yaşanabilirliğindeki etkisi ve başarısı ise; “küresel çevrede aydınlatma nasıl bir anahtar yönlendirici olabilir?” sorusuna yanıt arayan uluslararası bir yarışma programına dönüşmüştür.

2002 yılından itibaren her yıl farklı bir kente aydınlatmanın kent ve insanla nasıl bir diyalog kurduğu yaklaşımıyla ödül verilmektedir. “Şehir. İnsan. Aydınlatma ödülü” dünyada kentleri sürdürülebilir ve yaşanabilir olma yönünde aydınlatma tasarımcılarını, kent plancılarını ve mimarları destekleyen ve teşvik eden bir programdır. Amacı kentlerde sürdürülebilirlik ve yaşanabilirliği üst düzeye getirmek olarak belirlenmiştir. Aydınlatmanın kentsel yaşam kalitesine katkısını arttırmayı hedeflemektedir. Kentsel çevrede yaratıcı ve entelektüel bir etki geliştirmektir. Bu program kent, insan ve aydınlatma kavramlarına bütünsel bir yaklaşımı esas almaktadır.

Bu ödülün amacı kentleriyle iyi entegre olmuş ve şehir, insan ve aydınlatma notasyonunu iyi ifade eden aydınlatma stratejilerini ödüllendirmektir. Bu ödülün sunumu şehirlerde yöneticilerin, şehir plancıları ve mimarların farkındalıklarına dikkat çeker.

Ödül programı sürecinde yer alan bir diğer özel insiyatif LUCI’dir.  (http://www.luciassociation.org) 2002 yılında Fransa Lyon’da gelişen bu özel insiyatif; bugün 100 üyesi olan 65 ülkeyi kapsayan ve 35 ayrı nitelikte (üreticiler, tasarımcılar, üniversiteler, aydınlatma firmaları vb.) aydınlatma uzmanını kapsayan bir oluşumdur.

LUCI bu sürece katılan uluslararası bir kentsel bilgi ağı oluşturarak, aydınlatmayı sürdürülebilir kentsel gelişme de bir aracı olarak kullanmıştır.

Proje tipleri

 Bireysel projeden kentsel alanlarda bir referansa hatta bir aydınlatma master planına kadar her ölçekte proje aday olabilir ve katılabilir. Önerilen proje kalıcı, doğal ve tüm insanlar tarafından görülebilir bir etkiye sahip olmalıdır. Geçici ışık festivalleri kapsam dışıdır. Ayrıca yarışmaya aday olması için son 2 yıl içinde tamamlanmış olması gerekir.

 

Yarışma kriterleri

Philips ve LUCI bağımsız ve uluslararası profesyonel bir jüri seçer ve bu jüri izleyen kriterlere göre değerlendirir.

  • Kentsel aydınlatma projesinin tanımı
  • Projenin içeriği projenin gerçekleştirilmesindeki kısıtlar
  • Aydınlatma tasarımcısı, kent plancısı ve ya mimarın hedefleri,
  • Vizyon ve hedefler nedir. Projenin başarıya ulaşma gerekçeleri ve  kullanılacak üretimler.
  • Projeye katılacak kişiler; Projeye katılacak kişi ve kurumların rol ve sorumlulukları
  • Kentsel aydınlatma projesinin kente katkısı,
  • İnsanlar ve şehir için faydaları tanımlanır. Artan ziyaretçi sayısı, gece otellere gelen kişi sayısı ve beraberindeki ekonomik faydanın tanımı.
  • Bütçe: projeye ayrılan bütçe ve orta ve uzun vadedeki finansal katkısı..
  • Kurulma tarihi

 

2013 yılının kazanan projesi Rietberg Almanya olmuştur. Rietberg tarihi kenti aydınlatma planı bir ortaçağ kenti için kentsel yaşama katılımı geliştiren bütünsel bir master plandır. Aydınlatma çözümleri kentliler ve özellikle çocuklar için özel düşünülmüştür. Led aydınlatma sistemi tarihi kentte görünebilirliği arttırmıştır.

 hatice3Winner 2013: Rietberg, Germany, cpl-award-2014-final-brochure.pdf

  hatice4

hatice5

Winner 2013: Rietberg, Germany, cpl-award-2014-final-brochure.pdf

 Sonuç yerine;

Kentsel Aydınlatma artık yaşadığımız kentlerin yaşanabilir ve kentlileri tarafından sevilebilir olmasında anahtar bir rol üstlenmektedir. Sadece kentsel güvenlik değil, kentte süregelen ekonomik yaşama, kentsel sağlığa ve bireylerin psikolojisine kadar varan ciddiyetteki önemiyle düşünülmesi gerekmektedir. Bu anlamda kurulan insiyatifler, Philips gibi sektörde söz sahibi olan firmalar özellikle yarışma tabanlı teşvik programlarıyla sürece katılmaktadır. Böylelikle kentsel bir başarı yakalanabilecektir.

Yanı sıra bu yarışmada ödül alan kentlerin başarılarının arka planında tüm aydınlatma projelerinin kentsel aydınlatma master planları ile üretildiği ve yönetildiği izlenmektedir.

Aydınlatma master planları, birçok farklı aydınlatma öğesinin, kentin farklı bölgelerinde farklı amaçlara hizmet eden aydınlatma elemanlarının hepsinin birbirleriyle uyumlu bir şekilde bir araya gelerek kentte bir bütün oluşturmalarına olanak sağlayacak, hepsini bir çatı altında toplayacak çerçeve, plan bütünüdür.

Özellikle kent ile bütünleşmiş ve aydınlatma master planı ile öne çıkan ve ödül alan farklı kent örneklerinde; kentsel kalitenin arttığı, kentsel yenileme ve iyileşmenin sağlandığı, kentsel çekiciliğin artmasıyla ekonomik olarak rekabet düzeyinin yükseldiği,  yaşayanlar kadar kent ziyaretçileri için de huzurlu, güvenli, eğlenceli bir kentsel yaşama erişildiği,  kentsel değerlerin ve kimliğin vurgulandığı;  kısacası kentlerin her yönüyle yaşanabilir ve son dönemde üzerinde durulan bir kavramla “sevilebilir”  olacağı görülmelidir.

Ülkemizde de küreselleşme süreciyle birlikte kentsel planlamada yaşanan gelişmeler doğrultusunda hem sektörel hem planlama anlamında aydınlatma konusunda oldukça ilerleme kaydedilmiş ve kentsel aydınlatmaya verilen önem artmıştır. Günümüze kadar olan süreçte ülkemizde bir aydınlatma master plan çalışması yapılmamıştır. O. Sunguroğlu’nun İstanbul Boğazı ve Çevresi, Aydınlatma Master Plan Çalışması, 2001,  M.Ş.Sözen’in İstanbul Aydınlatma Master Plan Ön Hazırlık Çalışmaları, Kadıköy Bölgesi, 2001 vb. bölgesel ve kısmi çalışmalar akademik yayınlar düzeyinde sunulmuştur. Bu çalışmaların sayıca yetersizliği ve akademik literatürde kalmaları, uygulama aşamasına geçememiş olmaları, ülke genelinde kentlerimizin bir aydınlatma master plan ya da master plan ön çalışmasına sahip olmaması, bu konuda yetkili kurum ve kuruluşların olmayışının, henüz parçacıl bir yaklaşımdan çıkamamış olduğumuzun göstergeleridir (Küçük, 2013).

Doğru bir kentsel aydınlatmanın iyi bir organizasyon işi olduğu kabul edilirse, işinde uzman, vizyon sahibi kişilerin hem kamu hem özel sektörde desteklenmesi ve bir platform oluşturularak bir araya getirilmesi ve kentsel aydınlatma master planlarının üretilmesi ülkemizde ilk atılması gereken adımlardan biri olmalıdır.

Kaynaklar

Küçük, P., 2013, Kentsel Aydınlatma Master Planları ve Aydınlatma Master Planı için bir Rehber Önerisi, İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, (Danışman; Doç.Dr. Hatice Ayataç), Aralık 2013.

The 12.th International city.people.light award 2014, cpl-award-2014-final-brochure.pdf

Liveable Cities, feel at home in the city, Philips, 2012, Liveable-Cities-Broschure-INT.pdf

 

https://urbantimes.co/2012/06/lighting-a-key-to-successful-cities/

 

Yorumlar

Yorum Mesajınız